SELFIES: Hanzeverbond

Een autorondreis in Noord-Duitsland brengt Marita en mij tussen 25 juli en 3 augustus 2021 in enkele Hanzesteden: Bremen, Hamburg en Lübeck. Dat deze steden trots zijn op hun Hanze verleden moge blijken uit de autokentekens: HB staat voor Hanzestad Bremen, HH voor Hanzestad Hamburg, HL voor Hanzestad Lübeck. Bovendien zijn Bremen en Hamburg deelstaten en hebben dus een redelijke onafhankelijke status binnen de Bondsrepubliek behouden, Lübeck is die status kwijtgeraakt.

Maar wat weet ik eigenlijk van het Middeleeuwse Hanzeverbond? In Lübeck bezoeken we het Europese Hanzemuseum voor enige achtergrondinformatie.

‘Hanze’ is een algemeen Hoogduits woord voor groepen mensen, maar het werd vanaf de twaalfde eeuw vooral gebruikt om groepen internationale handelaren aan te duiden. Het begon als een associatie van monopolistische kooplieden rond de Oostzee, en ging over in een stedenverbond, met Lübeck als informeel bestuurscentrum. In de vijftiende eeuw omvatte de Hanze zo’n tweehonderd steden, vooral rond de Oostzee en de Noordzee. In enkele belangrijke plaatsen werden officiële handelsposten opgezet: Novgorod, Brugge, Londen en Bergen. Ooit waren zo’n tweeëntwintig steden in het Hollandse lid van het verbond. Amsterdam was in de twaalfde eeuw nog maar een gehucht – pas eind veertiende eeuw werd Amsterdam genoemd als lid van de Hanze – en de Hollandse leden lagen dan ook vooral in de oostelijke helft van het land. Er werd van alles verhandeld, gewoonlijk via ruilhandel. Pelzen voor wapens, zilver voor was, laken voor hout, zout voor honing, je kunt het zo gek niet bedenken.

De Dertigjarige Oorlog (1618–1648) – voor de Nederlanden het sluitstuk van de strijd met Spanje in de Tachtigjarige Oorlog, maar in feite de Eerste (Europese) Wereldoorlog – maar ook de opkomst van handel over nog grotere afstanden in de zeventiende eeuw (zoals bedreven door de VOC en WIC in Holland en Zeeland), deden het Hanzeverbond geen goed. In 1669 werd de laatste Hanzevergadering gehouden in Lübeck met nog maar negen leden aanwezig van de tweehonderd, en in 1862 eindigde het verband definitief toen er nog maar drie leden over waren: Bremen, Hamburg en Lübeck.

Deze steden, evenals een aantal Nederlandse steden zoals Kampen, Zwolle, Deventer, Harderwijk en Zutphen, afficheren zich nog steeds luid en duidelijk als Hanzestad, hoewel het tegenwoordig geen betekenis meer heeft, behalve cultureel en toeristisch, bijvoorbeeld via de jaarlijkse Hanzedagen. Kampen was in 2017 de laatste Nederlandse gastheer van de moderne Hanzedagen, en is ook nog steeds de trotse bezitter van de Kamper Kogge, die ik ooit op de IJssel onder de Eilandbrug door zag varen tijdens een wandeltocht (‘Kampereiland’. In: It giet oan!, 2016). De Kamper Kogge is een exacte reconstructie van een Hanzekogge uit de veertiende eeuw, gebouwd van zeer donker eikenhout, met één mast en zeil, en een ‘kasteel’ dat hoog boven de boot uittorent. Overigens bestonden er vele types van de Hanzekogge, afhankelijk van stad, omgeving en handelswaar.

Bij een handelsnetwerk hoort een handelstaal en het Nederduits vervulde die functie met invloeden uit aangrenzende taalgebieden. Laten we maar beginnen met een korte cursus ‘Norddeutsch für Beginner’. Het duurde even voor we in Bremen in de gaten hadden wat ‘Moin moin’ betekent. Je hoort en leest het overal. Het zou afgeleid zijn van ‘Morgen’ maar is een algemene groet geworden (“Hallo”) en verspreidt zich als een olievlek. Het zou zelfs al in de provincie Groningen zijn  gesignaleerd. ‘Snut’ is mond, ‘wat mut, dat mut’ komt in plaats van ‘was muß, das muß’, ‘Schietwedder’ is slecht weer en ‘smöken’ is roken.

Toevalligerwijs ontdekken we dat de Hollandse invloed in het Noord-Duitse veel groter is geweest dan enkele taalovereenkomsten. In 1113 trok priester Hendrik uit het Zuid-Hollandse Rijnsaterwoude (gelegen aan het Braassemermeer) met een aantal streekgenoten op uitnodiging van de aartsbisschop van Bremen naar de moerassen op de linkeroever van de Elbe om land in te polderen. Het leidde tot een aantal ‘Holländerdorfe’, lintdorpen langs de dijken in de streek die nu het ‘Altes Land’ heet, maar deze naam (Oude Land) is een verbastering van ‘Olland’. En die streek is ook nog eens uitgegroeid tot de ‘Betuwe’ van Duitsland, met onafzienbare boomgaarden van vooral appel en kers. We kopen langs de weg een kilo ‘Dicke Knupper’, een aanduiding voor grote zoete kersen.

Bij het prachtige kerkje van Steinkirchen, één van de ‘Holländerdorfe’, staat sinds 1993 een levensgroot beeld van priester Heinrich, de eerste exporteur van Hollandse polderkennis. Hij krijgt van ons een schouderklop. En exact hetzelfde beeld staat sinds 2001 ook in zijn geboortestreek bij de kerk (‘Woudse Dom’) van Rijnsaterwoude (zie ‘Hollandse Plassen’).

Nog een belangrijk weetje over de architectuur in de oude Hanzesteden. Gek genoeg verdween met de ondergang van het West-Romeinse Rijk in de vijfde eeuw ook het gebruik van bakstenen. Door het Hanzeverbond werd in de twaalfde eeuw de baksteen herontdekt en omdat de gotische bouwstijl populair was, zijn vele gebouwen in de oude Hanzesteden opgetrokken in de zogenaamde ‘baksteengotiek’. Overigens vaak ook weer aangepast in bijvoorbeeld renaissance stijl tijdens latere verbouwingen of uitbreidingen. Daar komt nog bij dat deze havensteden op het eind van de Tweede Wereldoorlog veel bombardement schade hebben opgelopen.

Op naar de drie Hanzesteden die tot het eind hebben volgehouden: Bremen, Hamburg en Lübeck. Onderweg komen we weinig Nederlandse kentekens tegen. Noord-Duitsland is duidelijk geen Nederlandse topbestemming. Men staat liever in de file op de ‘Route du Soleil’. En die ene Nederlander die we op een ‘Raststätte’ langs de snelweg op weg naar Bremen tegenkomen, vervult ons ook nog eens met schaamte. Hij draagt een T-shirt met daarop in grote letters: ‘Liever een zus als HOER, dan een smeris als BROER’. Vóór ons rijdt op een bepaald moment een Seat Alhambra, die ons eraan herinnert dat Noord-Duitsland in de plaats is gekomen van een vorig jaar afgelaste reis naar het Alhambra in Granada (Andalusië).

 

[Beeldverhaal: https://www.jansiemonsma.nl/450222916]

    

Gepost: 11 Augustus 2021