WANDELEN: De Zaan

De Zaan is een noord-zuid waterweg met een lengte van zo’n vijftien kilometers tussen het Noordhollands Kanaal in het noorden en het Noordzeekanaal in het zuiden.

Langs de Zaan ligt de lintbebouwing van de plaatsen (van zuid naar noord) Zaandam, Koog a/d Zaan, Zaandijk en Wormerveer, plaatsen behorend tot de gemeente Zaanstad.

Toen ik er recentelijk doorheen fietste miste ik voor mijn gevoel te veel detail, en nam me voor er nog eens rustig doorheen te wandelen, van Zaandam naar Wormerveer op de westelijke oever, en op de oostelijke oever terug van Wormer naar Zaandam via Openluchtmuseum Zaanse Schans.

Maandag, 12 april 2021, is het fris, hebben alle hagelstenen zich nog één keer verzameld, maar is het lekker wandelweer.

Mijn wandeltocht begint bij het treinstation van Zaandam, dat in nauwe verbinding staat met het in Zaanse stijl opgetrokken stadhuis van Zaanstad en de gestapelde Zaanse geveltjes van het Inntel Hotel. Zeker een bliktrekker van jewelste.

Via de Gedempte Gracht – een mooie winkelstraat met een gracht – bereik ik de lintbebouwing langs de Zaan bij de Wilhelminasluis, die in de dam in de Zaan in Zaandam ligt. Trouwens, in die mooie winkelstraat vliegt een kamikaze duif me bijna recht in het gezicht. De toon is gezet!

De eerstvolgende bezienswaardigheid is de Westzijderkerk uit 1638. Het verhaal gaat dat op de veemarkt vóór de kerk ooit een zwangere vrouw haar kind baarde terwijl ze door een dolle stier op de hoorns werd genomen. Dit verhaal wordt plastisch uitgebeeld in een standbeeld en sindsdien heet de kerk in de volksmond Bullekerk.

Vader de Jonge preekte in deze kerk en Freek de Jonge is geboren en getogen in de pastorie tegenover de kerk, Parkstraat 6. Er staan een aantal mensen op de stoep. Geen kerkgangers en ook geen bedevaartgangers voor Freek, maar klanten van de naastgelegen Coffeeshop ‘The Squad’. Moet je nagaan: op maandagmorgen, even voor tienen, staan de klanten in de rij te wachten tot de Coffeeshop opengaat! Ik begin bijna te geloven dat ik iets essentieels gemist heb in mijn lange leven.

Ik word door enkele achterafstraatjes van Zaandam geleid, onder andere langs het in belabberde staat verkerende ‘Volks-Badhuis’, en word er niet vrolijk van. Maar de Zaanstreek is dan ook het oudste industriegebied van Europa, in de zeventiende eeuw draaiend gehouden door zo’n zeshonderd windmolens.

Na de industrialisatie werden vele molens afgebroken, maar het bleef een aantrekkelijke plek voor met name de levensmiddelenindustrie. Zoals de oorspronkelijke Verkade fabrieken uit 1886, beroemd vanwege de ‘meisjes van Verkade’ en de natuuralbums met plakplaatjes van Jac. P. Thijsse en Co.

Ik wandel langs de Bernardbrug, passeer de grens tussen Zaandam en Koog a/d Zaan, loop onder de spoorbrug door en laat ook nog de Willem-Alexanderbrug rechts liggen. Bij de Coenbrug die de snelweg A8 over de Zaan leidt staat nóg een mooie oude kerk, de Kogerkerk uit 1685, een verkleinde uitgave van de Bullekerk.

Een oude fabriekshal draagt de naam ‘Stijfselfabriek De Bijenkorf’, nu onderdeel van het Britse Tate & Lyle, producent van ingrediënten voor voedingsmiddelen en dranken. De lucht is zwanger van de vieze etensluchtjes. De Kooger Vermaning kerk staat hinderlijk in de weg van het industriële complex, maar de Vermaner laat zich niet wegjagen en houdt een oogje in het zeil.

Opvallend aanwezig is de cacao industrie, zoals De Zaan/Olam Cocoa en Royal Duyvis Wiener (machinefabriek voor de cacao & chocolade industrie).

Koog a/d Zaan gaat over in Zaandijk. Bij de Julianabrug staat een prachtige lichtgroen geverfde stellingmolen op zijn oorspronkelijke plek, met de molenaarswoning deels in de molen en deels als uitbouw. Een mevrouw stapt net uit ‘De Bleeke Dood’ naar buiten. “Woont u in deze prachtige molen?” vraag ik. Maar haar zoon blijkt de molenaar te zijn. Overdag werkt hij bij een baas, maar ’s avonds laat hij de molen zijn rondjes draaien.

De naam van de molen – ‘De Bleeke Dood’ of ‘De Dood’ – herinnert me aan Siem de Palingboer op die andere, soortgelijke dam in Spaarndam, aan de andere kant van het Noordzeekanaal. Boven een steiger aan het Spaarne heeft hij een bord opgehangen met een spreuk die verwijst naar drie molens in Zaanstad (waarvan er twee zijn verdwenen):

 

                                 ‘Eerst komt het Leven, dan de Strijd,

                                  daarna de Dood, en men is alles kwijt’. 

 

In Zaandijk staan veel meer oude houten Zaanse huisjes dan in Zaandam en Koog a/d Zaan. Prachtig versierde, vaak vergulde bovenlichten hebben ze ook.

Langs het Honig Breethuis (oorspronkelijke woning van de families Honig en Breet) en de ‘Oils & Fats’ fabriek van de Scandinavische producent AAK, bereik ik de barakken van Roeivereniging De Zaan. Ik moet een kwartiertje schuilen voor een flinke hagel- en sneeuwbui.

In Wormerveer verspert ‘Zeepziederij De Adelaar’ de weg langs de Zaan. Bovenop de watertoren van het complex staat een enorm beeld van een adelaar. Boven een deur van de oude fabriekshal zie ik ‘Vanilia’ staan. Ik denk aan vanillezeep, maar het gebouw blijkt nu het hoofdkwartier te zijn van damesmodemerk Vanilia.   

Van Wormerveer wandel ik over de Zaanbrug naar Wormer. Aan de oostkant van de Zaan staan een groot aantal oude pakhuizen. Noordelijk van de brug loodsen met namen als ‘Batavia’, ‘Saigon’, ‘Bassein’ (tegenwoordige de stad Vasai in India) en ‘Rijstpellerij Hollandia’. Zuidelijk van de brug worden de oude pakhuizen ‘Donau’ en ‘Silo’ ontsierd door een veel hogere witte loods met de naam ‘Lassie’. Dit om ons te laten weten dat de ouderwetse rijstpellerij inmiddels heeft geleid tot Lassie Toverrijst.

Na een aantal straten Wormerveer ben ik blij even de bebouwing te kunnen verlaten. Ik passeer de bouwvallige Bartelsluis uit 1638 tussen een aantal Zaanse huisjes, en wandel op de dijk van polder en droogmakerij de Enge Wormer. De bloeiwijzen van groot hoefblad worden inmiddels vergezeld van bladeren. Ik zie langs de sloot de eerste plukken dotterbloem in bloei, als ook witte dovenetel en gewone ossentong. Smeerwortel is er bijna. Gewone reigersbek bloeit overal tussen de straatstenen. Halsbandparkieten schelden elkaar uit. Van deze zijde een nog mooier zicht op de Adelaar van de oude Zeepziederij. De Kalverpolder is een mooi nat stukje natuur, waar heel veel grutto’s zich ophouden.

Ik bereik Zaanse Schans, waar Zaanse molens en huisjes bij elkaar zijn gezet in een soort Openluchtmuseum. Ik ga niet alle molens benoemen, behalve mosterdmolen De Huisman. Ik herken de molen van het plaatje op de pot van ‘De echte Zaanse Mosterd’ uit onze koelkast, hoewel de productie inmiddels naar een modernere locatie in Wormerveer is verplaatst.  

In Zaanse Schans ligt zogenaamd de eerste kruidenierswinkel van Albert Heijn. Later op de dag, vlakbij het station, passeer ik trouwens ook het moderne hoofdkwartier van Ahold Delhaize, dat nog steeds in Zaandam is gevestigd.

Terug in Zaandam vooral industrie aan deze oostzijde zoals de cacaofabrieken van JS Cocoa en Gerkens Cacao. Tevens een mooi zicht op de Verkade fabriek aan de overkant.

Er is uiteraard scheepvaart mogelijk op de Zaan, want er zitten sluizen in de twee dammen aan de uiteinden. De ‘Bavaria 55’ vaart me tegemoet. Via de Wilhelminasluis ben ik terug in het hart van Zaandam. Ik wandel even naar het Czaar Peterhuisje, maar dat is overkoepeld door een stenen behuizing die dienst doet als museum. De straten in deze Russische buurt zijn vernoemd naar leden uit zijn gevolg. Een mooi standbeeld stelt Tsaar Peter de Grote voor al timmerend aan een boot, want dat was de reden dat hij in 1697 naar Zaandam kwam. Het beeld stamt uit 1911 en is een schenking van de laatste Tsaar Nicolaas II aan Zaandam.  

 

[Beeldverhaal: https://www.jansiemonsma.nl/449198872]

 

Gepost: 25 April 2021  

 

Struinen langs de Zaan: Zaandam – Wormerveer v.v. (20 km)