FIETSEN: Zaanstad

De Zaan, Zaanstreek, Zaanstad, Zaandam, Zaandijk, Zaanse Schans, Westzaan, Oostzaan, Koog a/d Zaan. Probeer eerst maar eens duidelijk voor jezelf te krijgen waar je nu precies gefietst hebt. 

De Zaan is een noord-zuid waterweg van een vijftiental kilometers tussen de voormalige ‘Knollendam’ en de ‘Zaandam’, maar tegenwoordig in verbinding met het Noordhollands Kanaal (en Alkmaardermeer) in het noorden, en met het Noordzeekanaal en het havengebied van Amsterdam in het zuiden.

De Zaanstreek is een groot gebied aan beide zijden van de Zaan, bestaande uit drie gemeenten: Zaanstad, Wormerland en Oostzaan (en een stukje van de gemeente Alkmaar).

Zaanstad is een gemeente pal aan de Zaan met de plaatsen (van zuid naar noord) Zaandam, Koog a/d Zaan, Zaandijk, Wormerveer en Westknollendam, maar ook met Westzaan, Assendelft en Krommenie, die iets verder van de Zaan af liggen, in het polderland richting Midden-Kennemerland (Beverwijk, Heemskerk).

Zaandam is de grootste plaats in de agglomeratie, met als beroemde wijk Zaanse Schans, een soort Openluchtmuseum waar de historie van dit oudste industriegebied van Europa levend wordt gehouden. Rond 1700 waren er zo’n zeshonderd molens tegelijk in bedrijf in de Zaanstreek, destijds de provisiekast van Nederland. Ik kan me niet voorstellen dat er werd geklaagd over horizon vervuiling.

Mijn fietstocht op dinsdag, 9 maart 2021, voltrekt zich grotendeels in de gemeente Zaanstad, maar ik pik een rondje Uitgeestermeer/ Alkmaardermeer mee.

Ik start bij Station Zaandam, vlakbij de Russische Buurt met straten vernoemd naar leden uit het gevolg van Czaar Peter de Grote. In deze wijk staat het Czaar Peterhuisje, waar hij in 1697 een weekje verbleef om kennis te nemen van de Hollandse scheepsbouw.

Bij het Station ligt ook het opvallende, heringerichte centrum van Zaandam met onder andere het Stadhuis Zaanstad en het Inntel Hotel, waarin de traditionele Zaanse huizenbouw uitvergroot en gestapeld is toegepast.  

Ik verlaat Zaandam aan de westkant en zit spoedig in het polderland ten noorden van het Noordzeekanaal. In buurtschap Nauerna passeer ik twee zorginstellingen van onze moderne samenleving: het JCZ (Justitieel Complex Zaanstad), onze modernste gevangenis waar gezorgd wordt voor zo’n duizend ‘justitiabelen’ (wat een mooi eufemisme), en een enorme vuilnisbelt waar ons afval wordt begraven door de firma Afvalzorg (ook een eufemisme). Hier ligt een veerpontje over het Noordzeekanaal naar het poldergebied tussen Amsterdam en Haarlem met Spaarndam en Spaarnwoude, waar ik vorige week heb gewandeld.

Er is een duidelijke parallel tussen Spaarndam (dam in het Spaarne) en Zaandam (dam in de Zaan), beide aangelegd eind dertiende eeuw om leefgebieden te beschermen tegen het Oer-IJ.

Ik volg vele kilometers de Zeedijk langs Assendelft en Krommenie. De dijk speelde een rol in de Stelling van Amsterdam als tweede verdedigingslinie, achter de iets westelijker gelegen hoofdlinie. In het talud van de dijk zijn enkele kruitmagazijnen aangelegd. In het eerste zit een klein Luchtoorlog Museum ‘Icarus et Mars’ (mythologische symbolen voor luchtvaart en oorlog), het tweede heet ‘Kruitmagazijn bij den Nieuwendijk’, en het derde is een ruïne genaamd ‘Kruitmagazijn bij den Dam’.

Blijkbaar wordt hier een snelweg door de polders overwogen. Actiegroep ‘Voor de Boor’ (Zaanstreek–Kennemerland boorvariant) is het er niet mee eens. ‘Geniet van dit zicht voordat er een snelweg ligt’ staat onder een houten bord met een geboord kijkgaatje.

Dan passeer ik weer de hoofdlinie van de Stelling met ‘Fort aan de Ham’ en ‘Fort bij Krommeniedijk’. Het dorp Krommeniedijk is een lang lintdorp langs de dijk, met een mooi dorpskerkje op een woonterp uit het begin van onze jaartelling.

Net buiten Krommeniedijk, ligt westelijk het natte natuurgebied Weijenbus & Vroonmeer, waar duizenden smienten overwinteren. Enkele vogelaars proberen tussen het gepeupel van de smienten nog andere water- en weidevogels te ‘spotten’. Voor mij de spreekwoordelijke speld in de hooiberg. Oostelijk ligt natuurgebied Ham & Crommenije. Crommenije en Krommenie zijn verbasteringen van Kromme IJ. In de Middeleeuwen stonden Oer-IJ en Alkmaardermeer met elkaar in verbinding via de Ham en de Crommenije.

Ik fiets via Uitgeest (met recreatiegebied Dorregeest) en Akersloot (met het gigantische hotel langs de A9) met de klok mee om het Uitgeestermeer en het Alkmaardermeer heen. Aan de noordzijde van het meer loopt het Noordhollands Kanaal. Dat steek ik bij Akersloot over met een pontje en vlakbij West-Graftdijk via een brug. Ik volg de Markervaart aan de oostzijde van het meer (langs dorp Markenbinnen en ‘Fort bij Markenbinnen’) in zuidelijke richting naar de Zaan bij de ‘Knollendam’. Ook de noordkant van de Zaan werd in de veertiende eeuw afgesloten door een dam met kolken (sluizen) ter bescherming tegen de omringende waterpartijen.

Door de Markervaart is er trouwens een ‘eiland’ in het Alkmaardermeer ontstaan, De Woude genaamd. Je kunt met een pontje oversteken naar het dorp en een wandeling langs de randen van het eiland en de oevers van het meer maken. Populair lijkt het, want er staan nogal wat auto’s geparkeerd bij het pontje.

Naast de vorige week genoemde vroegbloeiers als speenkruid, paarse dovenetel en vogelmuur, zie ik hier in de sloot- en wegbermen de prachtige paarse bloeiwijze van groot hoefblad. Ook de kleine veldkers staat volop in bloei.

Langs de westelijke oever van de Zaan fiets ik achtereenvolgens door Wormerveer, Zaandijk, Koog a/d Zaan en Zaandam. Zaanse Schans ligt ter hoogte van Zaandijk op de oostelijke oever en dat Openluchtmuseum heb ik wel eens als ‘An American in Holland’ bezocht. De wieken van de molens met gekleurde zeilvoering – zoals op de schilderijen van Monet uit 1871 – draaien hun toeristische rondjes. De lintbebouwing op de westelijke oever met een veelheid aan rijks- en gemeentelijke monumenten is mij grotendeels onbekend. Een mengeling van moderniteit met oude Zaanse huizen, molens, pakhuizen met exotische namen en oude fabrieken. Daar kan ik vanaf de fiets geen recht aan doen, dus… terugkomen om te wandelen. 

 

[Beeldverhaal: https://www.jansiemonsma.nl/448852180]

 

Gepost: 23 Maart 2021

 

Fietsknooppunten: Station Zaandam, 69, 67, 10, 99, 07, 08, 39, 38, 85, 84, 24, 02, 54, 55, 56, 57, 88, 91, 92, 73, 71, 70, Station Zaandam (55 km).