SELFIES: Eén miljoen honderdtien

Recentelijk heb ik de leeftijd van ‘zeventig’ bereikt en dit in familiekring gevierd. De harde realiteit is dat dit wel eens mijn laatste decennium zou kunnen zijn. Daar heb ik vrede mee. Ik heb mijn zegeningen allang geteld. West-Europa is vijfenzeventig jaar zonder oorlog doorgekomen – dat is nog nooit vertoond – en daarvan heb ik er dus zeventig van mee mogen maken, met dank aan de Europese eenwording.

Ik ben nu toegetreden tot de ‘septuagénaires’ in deftig Frans, de zeventigers. Als francofiele ‘sexagénaire’ (zestiger) was het tellen in het Frans tot deze heugelijke datum regelmatig oftewel volgens het decimale systeem, van 1 (un) tot 69 (soixante-neuf). Het is natuurlijk jammer dat ik ‘soixante-neuf’ achter mij moet laten, maar wie weet wat er nog in het vat zit.

Toch zit in deze eerste negenzestig getallen een onregelmatigheid, niet alleen in het Frans, maar in alle Westerse talen. Na ‘tien’ volgt niet ‘éénentien’, maar ‘elf’. En niet ‘dix-deux’, maar ‘douze’. In het Nederlands doen we wel weer normaal vanaf ‘drieëntien’ (dertien), maar de Fransen pas vanaf zeventien: ‘dix-sept’. Dat 11 en 12 eigen namen hebben, is een overblijfsel van het twaalftallig (duodecimale) stelsel. En dat 13, 14, 15 en 16 ook nog eigen namen hebben in het Frans is misschien wel een restant van een of ander zestientallig (hexadecimaal) telsysteem.

Het twaalftallig stelsel is zeer handig voor hoofdrekenen en opdelingen, want 12 is optimaal deelbaar door 2, 3, 4 en 6. Er zijn vele overblijfselen van het twaalftallig stelsel. Dozijn en gros. Een jaar heeft twaalf maanden. Er gaan twaalf uren in een dag en een nacht. ‘Twelve pence’ gaan in een ‘shilling’. Uw servies is hoogstwaarschijnlijk twaalfdelig.

Er was een tijd dat er niet in tientallen of twaalftallen, maar in twintigtallen werd geteld: ‘vingt’ (20), ‘deux-vingts’ (40), ‘trois-vingts’ (60), ‘trois-vingt-neuf’ (69), ‘quatre-vingts’ (80). Ik lees dat er in Parijs een blindeninstituut is met de prachtige archaïsche naam: ‘l’Hospice des Quinze-Vingts’. Er was plaats voor driehonderd patiënten.

Bij de overgang naar het tellen in tientallen zijn nieuwe telwoorden geadopteerd in de westerse talen, zoals in het Frans ‘trente’ (30), ‘quarante’ (40) tot en met ‘septante’ (70), ‘octante’ (80) en ‘nonante’ (90). Tenminste in Franstalig België en Zwitserland, maar niet in Frankrijk. Die stappen, als het hoofdrekenen een beetje moeilijk wordt, bij hogere getallen weer over op het ‘vigesimale’ systeem, gebaseerd op twintigtallen: ‘soixante-dix’ in plaats van ‘septante’, ‘quatre-vingts’ in plaats van ‘octante’ en ‘quatre-vingt-dix-neuf’ in plaats van ‘nonante-neuf’.

Deze variaties hebben al met al wel een leuke bijkomstigheid. Wil je een beetje geheimzinnig doen over je 70-jarige leeftijd, dan kun je op de vraag “Hoe oud ben je nu?” enkele ontwijkende antwoorden geven, zoals ‘vijf en vijf-zesde dozijn’, ‘een half gros min een beetje’, ‘trois-vingt-dix’. Maar de leukste en meest moderne is toch wel ‘één miljoen honderdtien’, want in de huidige digitale wereld is alles binair wat de klok slaat (1000110 = 26+05+04+03+22+21+00 = 70). Dan is het ook duidelijk dat er 10 soorten mensen bestaan: mensen die binair kunnen tellen en mensen die dat niet kunnen.

 

Gepost: 19 Februari 2019