SELFIES: Hermann

Rond 1500 herontdekt men de geschriften van de Romeinse en Griekse geschiedschrijvers Livius, Tacitus, Paterculus en Dio, die gewag maken van een beslissende veldslag tussen Romeinen en Germanen in het jaar 9 na Chr.

De Romeinen dachten aan het begin van onze jaartelling de Germanen gepacificeerd te hebben, en de Romeinse veldheer Varus krijgt van keizer Augustus de opdracht om de Provincie Germania (tussen de Rijn, de Donau en de Elbe) administratief te organiseren. Hij haalt zich echter – door hoge belastingen en een streng strafrecht – de woede van bevriende Germanen op de hals. 

De Germaan Arminius, oftewel Hermann de Cherusk in goed Duits, was zo’n bevriende Germaan. Hij heeft zoals zovelen een Romeinse opvoeding gehad, bezit het Romeinse staatsburgerschap en is een vertrouweling van stadhouder Varus. Maar ondertussen weet hij de onvrede bij de Germaanse stammen om te zetten in opstand. Drie Romeinse legioenen (20,000–25,000 man) worden in een hinderlaag gelokt en compleet vernietigd. Bevelhebber Varus pleegt zelfmoord zoals een vernederde Romein betaamt. Hermann de Cherusk wordt enkele jaren later door eigen mensen verraden en vermoord, maar wordt toch gezien door de Duitsers als een soort stamvader.

Intensief heeft men gezocht naar de exacte locatie van deze veldslag. Tacitus omschrijft de plek als ‘Saltus Teutoburgiensis’, en lang denkt men dat het woud (‘Saltus’) van de heuvelrug Osning bij Bielefeld het slagveld moet zijn geweest. Men herdoopt de Osning zelfs daarom tot Teutoburgerwoud. Op de top Grotenburg van deze lange heuvelrug wordt tussen 1835 en 1875 een enorm monument voor Hermann opgericht.

Door de vondst van vele Romeinse munten komt echter in de tachtiger jaren van de vorige eeuw een andere locatie voor de veldslag in beeld, namelijk de engte (ook een betekenis van ‘Saltus’) tussen de Kalkrieser Berg en het Grote Moeras, zo’n tachtig kilometer noordwestelijker in de buurt van Osnabrück. In de loop van de laatste decennia stapelt het bewijs zich op door opgravingen en bijzondere vondsten.

Op dinsdag, 19 november 2019, bezoek ik het ‘Museum Varusschlacht’ aan de voet van de Kalkrieser Berg. De talrijke vondsten worden geëxposeerd en de opgravingen – onder andere delen van een lange kunstmatige aanvalswal en de plaats van massagraven – in het veld getoond.

Ook wordt uitgelegd dat Hermann de Cherusk sinds de zestiende eeuw als een nationale Duitse held wordt geëerd omdat hij model staat voor de unificatie van het  versnipperde Duitse Rijk en voor de kleine David die Goliath verslaat.

Ik rijd honderd kilometer naar Detmold bij Bielefeld om het ‘Hermannsdenkmal’ te bezoeken, een soort vrijheidsbeeld, maar dan niet een Hermann met toorts, maar met getrokken zwaard. In de negentiende en twintigste eeuw wordt Hermann niet alleen gebruikt voor nationale trots, maar ook misbruikt voor agressief nationalisme. Het monument speelde een belangrijke rol in de verkiezingscampagne van de Nazi Partij in 1932. Eenmaal ‘Führer’ had Hitler deze Hermann niet meer nodig.

Was de Varusslag het einde van de Romeinse verovering van Germania? Eigenlijk wel! Hoewel er een strafexpeditie van de Romeinen volgde (zevenjarige oorlog van 9–16 A.D.), trokken de Romeinen zich geleidelijk terug achter de Rijn en de Donau, de goed verdedigbare ‘limes’ van het Romeinse Rijk.   

 

Gepost: 8 December 2019