SELFIES: De IJzeren Man

Op mijn tochten ben ik regelmatig sporen van de opportunistische Gelderse krijgsheer Maarten Schenk van Nydeggen (1540–1589) tegengekomen. Enkele puzzelstukjes uit de Tachtigjarige Oorlog vallen voor mij nu op hun plaats.

In 2014 brengt een speurtocht door de Nijmeegse binnenstad me in de Sint-Stevenskerk bij de graftombe van Catharina van Bourbon, Hertogin van Gelre. Ik ben me niet bewust van het feit dat Maarten Schenk ook in deze kerk begraven ligt, al weet men niet meer precies waar. Maar dat is het eind van dit liedje.

De eerste keer dat ik echt van hem hoor is tijdens een fietstocht door Nationaal Park De Maasduinen in Noord-Limburg. Vlakbij Afferden ligt de ruïne van Kasteel Bleijenbeek (geruïneerd in 1945 bij een bombardement). Maarten Schenk ‘erft’ dit Kasteel in 1576, en wordt Heer van Afferden en Bleijenbeek. Hij vecht op dat moment als huurling in Staatse dienst tegen de Spanjaarden. Echter, de Staten van Gelre erkennen zijn ‘erfenis’ niet en Maarten Schenk loopt in 1578 op het eind van zijn huurling contract met de Republiek boos over naar de Spanjaarden.     

In Spaanse dienst onderneemt hij vele rooftochten, dringt ver door naar het noorden en neemt zelfs op een bepaald moment twee Friese steden in, Sloten en Stavoren. Hoe durft-ie?

In 1582 wordt hij in Xanten door de Staatsen gevangen genomen en twee jaar opgesloten. Vanaf 1585 vecht hij weer voor de Republiek.

In 2016 maak ik een wandeltocht bij het vestingstadje  Schenkenschans, ooit de onneembare toegangspoort tot de Republiek op de toenmalige splitsing van Rijn en Waal. Nu ligt het stadje als een gestrande potvis in de Salmorth uiterwaarden in Duitsland. Zoals de naam Schenkenschans al verklapt is deze vesting gebouwd door onze Maarten in 1586. De vesting is overigens wel ooit door de Spanjaarden ingenomen, maar weer heroverd in 1636 door Johan Maurits van Nassau-Siegen. Ik schreef al eerder een verhaaltje over Johan Maurits, nog zo’n figuur die je overal en nergens tegenkomt. Hij speelt ook later in dit verhaal nog een rol.

Recentelijk kom ik tijdens een wandeling door Landgoed Arcen in de uiterwaarden van de Maas – Barbara’s Weerd – een informatiebordje tegen dat meldt dat in 1586 het klooster ‘Insula Sanctae Barbarae’ door Maarten Schenk op de Spanjaarden wordt veroverd en verwoest, met grote verliezen aan beide zijden. Tijdens een fietstocht in hetzelfde gebied – langs de Fossa Eugeniana, een Spaanse poging om een Rijn–Maas Kanaal te graven – verdwaal ik in het Duitse plaatsje Walbeck en sta plots op de ‘Schenk von Nideggen Strasse’, en blijken de ‘roots’ van Maarten Schenk in ‘Schloss Walbeck’ te liggen, hoewel hij als bastaard geboren is in Goch.

Het is 1589, en Maarten bouwt aan de noordkant van de Waal bij Nijmegen Schans Knodsenburg (nog steeds de Carnavalsnaam van Nijmegen). Op 10 augustus van dat jaar verzamelen de manschappen van Schenk zich in Schenkenschans, verschansen zich in Schans Knodsenburg, en steken van daaruit met bootjes de Waal over om in de donkere nacht Nijmegen in te nemen. De aanval wordt echter door de Spanjaarden afgeslagen en tijdens de terugtocht zinkt het bootje van Maarten en verdrinkt hij in zijn loodzware harnas. De Spanjaarden dreggen hem op en onteren zijn lichaam (onthoofding en vierendelen) en hangen lichaamsdelen aan de stadspoorten, waarna ze tenslotte de stoffelijke resten opbergen in de Kronenburger Kruittoren.

Wanneer in 1591 prins Maurits van Oranje Nijmegen inneemt wordt Maarten Schenk herbegraven in de Sint-Stevenskerk, en zijn harnas bewaard in het Stadhuis.

Tijdens een wandeltocht in 2016 op de stuwwal bij Kleef vergaap ik me aan het vreemde beeld op een hoge pilaar in het Stadspark, een man met een zwaard maar in hedendaagse kledij. Het is een beeld van de Duitse kunstenaar Stephan Balkenhol. Het heet ‘De Nieuwe IJzeren Man’ en is in 2004 opgericht ter gelegenheid van de vierhonderdste geboortedag van Johan Maurits van Nassau-Siegen (1604–1697), stadhouder van Kleef sinds 1647. Maar wie is dan de eerste ‘IJzeren Man’?

Ik lees tot mijn verbazing dat Johan Maurits in 1653 het harnas van Maarten Schenk vanuit Nijmegen naar Kleef haalt en er een monument van maakt in het Stadspark, ‘De IJzeren Man’. Het monument is verwoest door de Fransen in 1795.

Maarten Schenk van Nydeggen en Johan Maurits van Nassau-Siegen waren beiden krijgsheren tijdens de Tachtigjarige Oorlog, maar geen tijdgenoten. Vanwaar de fascinatie van Johan Maurits voor Maarten Schenk? Is het omdat Johan Maurits in 1636 de door Maarten Schenk gebouwde Schenkenschans herovert op de Spanjaarden?

Een speling van het lot is wel dat Johan Maurits zelf in 1664 in zijn loodzware harnas door een brug in Franeker zakt en op het nippertje aan de verdrinkingsdood ontsnapt.        

 

Gepost: 19 December 2018