WANDELEN: Over de Maas

De gemeente West Maas en Waal is een bijzonder gebied omdat Maas en Waal daar bij Heerewaarden over een afstand van enkele kilometers heel dicht bij elkaar liggen. Om te voorkomen dat ze al te intiem worden, zijn ze in 1904 definitief van elkaar gescheiden door de aanleg van de Heerewaardense Afsluitdijk. Tussen Dreumel aan de Waal en Alphen aan de Maas ligt dan ook het zogenaamde Driedijkenpunt, waar Waaldijk, Maasdijk en Heerewaardense Afsluitdijk samenkomen (‘Heerewaarden’. In: 1000110, 2019).

Er zijn aanwijzingen dat Caesar, in deze fuik van Maas en Waal, twee Germaanse stammen, die zich over de ‘limes’ hadden gewaagd, heeft uitgemoord tijdens zijn verovering van Gallië in de jaren vlak voor onze jaartelling.

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog lagen op deze strategische plek het Staatse Fort Nassau (Fort de Voorn) uit 1694 en het (oude) Spaanse Fort Sint-Andries (1699) op korte afstand van elkaar. De kogels vlogen hen over en weer om de oren.

Tussen het Driedijkenpunt en het dorp Alphen ligt langs de Maas het natuurgebied ‘Over de Maas’ (voormalige zandwinning), de grootste archeologische vindplaats van Nederland: duizenden voorwerpen, prehistorische dierenresten (mammoet), Romeinse boten en middeleeuwse schepen kwamen uit het zand gekropen.

Een paar maanden geleden wandelde ik niet ver van hier in de buurt van Dreumel (zie: ‘Dreumel’) en nam me voor om terug te komen voor Alphen.

En dat is vandaag, woensdag, 25 februari 2026. Met temperaturen tussen 15 en 20°C de eerste lentedag, een paar dagen vóór het begin van de meteorologische lente. En bijna een maand voor het begin van de astronomische lente. Na de sneeuwklokjes is het nu de beurt aan de krokus om van de zon te genieten. Narcis  en speenkruid zullen spoedig volgen.

Start bij de oude Sint-Lambertuskerk in Alphen a/d Maas. Op de dijk een voormalig Dijkmagazijn, opslagplaats van hulpmiddelen voor de reparatie van een dijkdoorbraak. Ene Johan de Leeuw (1884–1962) wordt hier geëerd met een foto en een ‘verhaalpaal’, die je aan de praat krijgt door aan een wiel te draaien. De Leeuw werd dijkgraaf in 1925 en kreeg op de laatste dag van datzelfde jaar meteen te maken met de rampzalige doorbraak van de Maasdijk bij Overasselt, waardoor het land van Maas en Waal overstroomde en het water zich hier verzamelde op het laagste punt. Omdat het water in deze fuik van Maas en Waal geen kant op kon, liet De Leeuw met dynamiet de dijk net westelijk van Alphen opblazen. Die heet toepasselijk de Doorbraakdijk, maar het is onduidelijk of dit verwijst naar de dynamiet of naar eerdere natuurlijke dijkbreuken.

Ik mag al snel struinen door natuurgebied ‘Over de Maas’, uiterwaarden met twee grote plassen, ontstaan door zandwinning. Terwijl ik onderweg in de auto bij de Prins Willem-Alexanderbrug zag dat het Waalwater de basis van de winterdijken heeft bereikt, is hier bij de Maas totaal geen sprake van hoogwater. Het getuigt van een compleet gescheiden stroomgebied.

Het enorme gegak van ganzen komt vooral van de overkant uit de Hemelrijkse Waard bij Oijen (‘Hemelrijkse Waard’. In: No.10, 2023). Aan deze kant houden Galloway’s het gras kort.

In de Maas ligt bij Lith een grote stuw met aan deze oever een kleine waterkrachtcentrale en aan de overkant de Prinses Maximasluizen. Op deze oever liggen een groot aantal reserve stuw- en sluisdeuren opgeslagen voor het geval een binnenschipper op ramkoers ligt. Rond de centrale is een vistrap aangelegd, maar die lijkt bij dit waterpeil meer op een hindernisbaan.

Een of andere ‘Hulk’ heeft de spijlen van het hek rond de elektriciteitscentrale uit mekaar gebogen om zich toegang te verschaffen tot het terrein (misschien voor een extra dosis waterkrachtenergie?). Het is Rijkswaterstaat niet gelukt de spijlen terug te buigen, maar het gat is gedicht door middel van een schakelketting met twee hangslotjes.    

In het natuurgebied staan her en der betonnen banken met in de rugleuning de tekst ‘Over de Maas’, soms vergezeld van het silhouet van een mammoet, soms van een Romeinse soldatenhelm. Gezien de erosie rond sommige bankjes lijken de Galloway’s hier soms samen te scholen. Ik vermoed dat de galante leider van de kudde af en toe – ’s nachts, wanneer wij het niet zien – languit gaat op zo’n bankje.

Ik passeer bij de Lithse Veerweg het gehucht Moordhuizen – het zou een verwijzing zijn naar plunderingen en moordpartijen door Spaanse soldaten tijdens de Tachtigjarige Oorlog – en volg de Maasdijk tot het Gemaal Quarles van Ufford (voormalig Commissaris van de Koningin in Gelderland). Het gemaal hevelt een overmaat van water in het Land van Maas en Waal vanuit de Grote Wetering over naar de Maasplassen en daarmee naar de Maas.

Een bronzen plaquette in de muur gedenkt het stoomgemaal dat hier eerst heeft gestaan naar een ontwerp van waterbouwkundig ingenieur H.F. Fijnje (1796–1889), die de volgende spreuk op zijn conto mag schrijven: ‘Wie geestig denkt en werkt en tracht, Dien helpt natuur met hare kracht (1845)’. Dan mag je op het infobord over het gemaal best wel per ongeluk ‘meneer Fijntje’ worden genoemd.

Vanaf het gemaal verleng ik de wandeling richting het uiteinde van de grootste zandwinningsplas. Tussen het gras in de uiterwaarden vooral rozetten van de speerdistel en uitgebloeide kaardenbol. Madeliefjes en paarse dovenetel bloeien extra uitbundig op deze zonnige dag, en ook klein hoefblad komt inmiddels met zijn gele bloeiwijzen tevoorschijn uit de bodem. Ik hoor een kievit en een wulp en zie scholeksters. Het eerste kievitsei zal niet lang op zich laten wachten. Overigens, slechts eenmaal eerder werd het eerste kievitsei in februari gevonden (28 februari 2019).

Ik kom langs een loods met een informatiebord over de archeologische opgravingen in deze voormalige zandplassen. Onder andere een complete boomstamkano en een vrachtschip naar Romeins ontwerp zijn hier gevonden. Mogelijk lag hier in de buurt de Romeinse nederzetting ‘Ad Duodecimum’ op de weg van Nijmegen richting de Noordzee (Peutingerkaart).

De archeologische vondsten worden tentoongesteld in het Museumpark Archeon in Alphen a/d Rijn. Wat een leuke, toevallige connectie tussen Alphen a/d Maas en Alphen a/d Rijn!

Bij een metalen vogelscherm kun je alleen vogels bekijken door de uitgespaarde letters van de tekst ‘Over de Maas’. Op het uiteinde van de grote waterplas een mooi uitzichtpunt. Twee futen zijn opzichtig aan het sjansen. Je ziet haar denken: ‘Zo, die kan goed duiken. Dat wordt de vader van mijn kinderen’. Pardon, ik geloof dat ik de geslachten door mekaar heb gehaald. Je ziet hem denken: ‘Zo, die is sexy. Met haar wil ik wel eens een beschuitje eten’.

Ik zit hier dichtbij het Driedijkenpunt en helemaal dicht op de plek waar Fort Nassau heeft gestaan. Restanten van Fort Sint-Andries (zowel het oude als nieuwere fort) liggen aan het andere uiteinde van de Heerewaardense Afsluitdijk (vlakbij Rossum).

Over de Maasdijk terug naar het gemaal. Binnendijks een paar bijzondere schapen, met zwarte snuit en kunstig gekromde hoorns: vermoedelijk ‘Walliser Schwarznase’.

Dan weer struinen vlak langs het water. Deze plassen zijn vooral in trek bij de grauwe gans. Ik zie slechts een paar koppeltjes van de Nijlgans en de Canadese gans. Wel groepen smienten die voor me op de vlucht slaan. Koppeltjes krakeenden zwemmen er ook.

Vlak voor mijn voeten gaat een haas vanuit een greppel er als een haas vandoor en steekt zonder uit te kijken de Lithse Veerweg over. Helaas…, geen hazenbout. Hier grazen enkele runderen van het Brandrode ras.

Vlak bij Alphen de bijzondere standerdmolen ‘Tot Voordeel en Genoegen’. Een prachtig baken in de omgeving, maar wie verzint zo’n naam? Gebouwd in 1798, voor het laatst gerestaureerd in 1985. Tot slot, tussen de Galloway’s door, de dijk op in Alphen.         

Eerlijk gezegd had ik wel wat meer archeologische sporen verwacht dan één enkel informatiebord, maar nu weet ik in elk geval waar de boomstamkano in het Archeon vandaan komt.

[Beeldverhaal]

Gepost: 10 Maart 2026

WandelZoekpagina: Kort en Prachtig Alphen Moordhuizen (verlengd) (15 km).