WANDELEN: Baest

Zoals vorige week aan mezelf beloofd maak ik op donderdag, 2 oktober 2025, samen met vriend Roel, een wandeling door Landgoed Baest, waarin ook de Boskapel Heilige Eik is opgenomen.

Landgoed Baest ligt tussen Spoordonk en Middelbeers in de gemeente Oirschot. Het is zo’n vier vierkante kilometer groot, begon in de dertiende eeuw als kerkelijk bezit van de Abdij van Berne, maar is sinds het einde van de Tachtigjarige Oorlog in particuliere handen. De familie Van de Mortel is eeuwenlang eigenaar geweest, maar heeft in 2008 het landgoed overgedragen aan de Stichting Landgoed Baest.

De beek Beerze in strikte zin ontstaat in het landgoed uit de samenvloeiing van de Groote en de Kleine Beerze, die beide weer hun bron hebben iets zuidelijker in het Nederlands-Belgische grensgebied (zie: Beerze).

In 1928 werd het landgoed in tweeën gedeeld – noord en zuid – door het oost-west stromende Wilhelminakanaal. 

Pogingen om de Groote en Kleine Beerze op het landgoed te kanaliseren zijn met succes verhinderd door de eigenaren. In plaats daarvan zijn er voor beide beken omleidingskanalen aangelegd, die aan de zuidkant van het landgoed bij mekaar komen. Als Omleidingskanaal Beerze voegt het zich aan de noordkant weer bij de oorspronkelijke beek, om vervolgens onder het Wilhelminakanaal te worden doorgeleid. De Beerze stroomt dan richting Spoordonk, Natuurgebied Kampina en Boxtel om daar uit te stromen op de Dommel.

Onze entree van het landgoed met de auto gaat over een hobbelige zandweg, de Doctor Jan van de Mortellaan, waarlangs een kleine Theresiakapel is gebouwd in 1938, nadat zoon Jan-Hein – net als de H. Theresia van Lisieux – van een ernstige ziekte (wonderbaarlijk) was genezen. Jan-Hein van de Mortel was de laatste particuliere eigenaar van het landgoed en heeft zich met zijn echtgenote hard gemaakt voor herstel en behoud.   

Onze wandeling start bij de Natuurbegraafplaats Bos van de Heilige Geest; geen betere plek om je ziel te laten ronddolen. ‘U bent van harte welkom’, zegt het informatiebord. De naam dateert nog uit de tijd dat abdijen hier de scepter zwaaiden.

Dit is de open kern van het landgoed met het landhuis omgeven door een mooie tuin en enkele boerderijen met omliggende weilanden en akkers, waar biologisch dynamisch wordt geboerd.

Wij volgen al snel de Groote Beerze stroomopwaarts tot aan het Omleidingskanaal aan de zuidkant. Grote koningsvarens sieren de oevers van de Groote Beerze, maar de beek heeft zeker last van droogte. Daardoor heeft het Omleidingskanaal ook weinig te doen. Het is op sommige plekken aardig dicht gegroeid. Bloeiend watertorkruid grijpt zijn kans.

In een boomsingel zien we een groot aantal verschillende boomsoorten. Een wintereik met lange bladstelen en een zomereik met bijna zittende bladeren staan pal naast elkaar. Daar komen bastaardeiken van.

Bij de brug over het Omleidingskanaal bloeit dubbelbloemig zeepkruid, een tuinvlieder. Op een kruising van lanen is een paar jaar geleden in het kreupelhout een goedgevulde geldbuidel gevonden met munten uit de tijd van de Gelderse Oorlogen (begin zestiende eeuw). In die tijd trok krijgsheer Maarten van Rossum plunderend door deze streken. De eigenaar was het blijkbaar niet gegund zijn eigendom weer op te halen.

We bereiken de Kleine Beerze op de kruising met de Doctor Jan van de Mortellaan. De beek staat helemaal droog en dat geeft Roel de gelegenheid naar bijzondere mosjes te zoeken op de bodem. Hij toont me het mooie thalleus levermos landvorkje. Even later wijst hij me op een boomstam het boomvorkje. En dan bestaat er ook nog een watervorkje. Hiermee is het bestek vast nog niet compleet. Ik vermaak me ondertussen met een solitair exemplaar van (knopig?) helmkruid op de oever. 

De Kleine Beerze is hier prachtig aan het meanderen, maar een laagje stromend water zou wonderen doen. De bosbodem is zeer rijk bezaaid met kussentjesmos, naast veel fraai haarmos. Ik heb Roel weer even nodig om me er op te wijzen dat de meeste mossen tweehuizig zijn. Fraai haarmos komt hier voor in sterk gemengde pollen van vrouwelijke plantjes (met sporenkapsels) en mannelijke planten (met perigonium en antheridia). Ze móéten ook wel dicht bij elkaar staan om bevruchting mogelijk te maken en sporen te vormen.

Ik maak foto’s van een kiemplant van de douglasspar en we staan even stil bij een dooie boomstam met gigantische tonderzwammen.

In de buurt van de samensmelting van Groote en Kleine Beerze staat een bankje, maar het precieze instroompunt wordt door de begroeiing aan het zicht onttrokken. Mooie plek voor een koffiepauze.

We kruisen de Beerze pas weer vlakbij de duiker onder het Wilhelminakanaal. Onderweg passeren we een bosperceel met enorme ‘levensbomen’ (Thuja) en in een grasveldje een verdwaalde vrouwenmantel (Alchemilla mollis). We komen een populatie tegen van een cypergras, volgens Roel galigaan (Cladium mariscus). Wat echter verbaast is dat op  waarneming.nl galigaan nooit gerapporteerd is voor landgoed Baest.

Er wordt ook hier aan herbebossing gedaan om kale plekken op te vullen, niet met plastic kokers om de jonge boompjes te beschermen, maar met niet veel meer dan een bamboestokje als markering.

We steken het Wilhelminakanaal over en zitten al snel op een bospad met kruiswegstaties, die horen bij de Boskapel Heilige Eik in het stroomdal van de Beerze. In de late middeleeuwen zou hier een Mariabeeldje zijn gevonden, dat tegen de stroom van de Beerze in zwom. Het werd door de vinder in een holle eik gezet, maar niet veel later naar de kerk in Middelbeers verplaatst. Dit was tegen de zin van Maria, want de volgende dag stond ze weer in de holle eik. Genoeg aanleiding voor een boskapel en een druk bezocht bedevaartsoord. Hier kon men door het bidden van ‘drij Pater nosters en drij Ave Maria voor dit beelt een aflaet van veertig daegh bekomen’. Inmiddels staat het originele beeldje in de Sint-Petrusbasiliek van Oirschot en moet de boskapel het doen met een kopie. Deze kopie krijgt overigens meer bezoekers dan het origineel. De Heilige Eik ís niet meer, maar er staan volop eiken rond de boskapel, met name in het naastgelegen herdenkingsbos voor overledenen. In de kapel hangt een herdenkingsplaat voor twee streekgenoten die omkwamen bij de ramp met de MH17.

We maken een grote lus door het noordelijke deel van het landgoed, met een schitterende houten hangbrug over de Beerze. Sleedoorns in een houtwal zitten tjokvol blauwe bessen.

Ooit moet het hier veel natter zijn geweest, want grote delen van het bos bestaan uit rabatten. Bij de tegenwoordige verdroging zouden die beter ongedaan gemaakt kunnen worden, maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. We constateren net samen dat we nog geen dubbelloof hebben gezien, of de greppels staan er vol mee.

Op één punt is de Beerze sterk verbreed in een groot open water. Tijdens de wandeling werden we op een zandweg gepasseerd door een auto met twee kajaks op het dak. Hier zien we twee kajakkers varen, speurend naar de oevers. Even verderop staat het autootje geparkeerd: ‘Brabantse Waterschappen. Muskusrattenbeheer’!

We steken via dezelfde ophaalbrug het Wilhelminakanaal weer over naar Zuid. Een flink eind langs het bijna droge Omleidingskanaal, waar net boven de waterlijn de oever vol staat met jonge planten watertorkruid.

We steken nog eenmaal de Beerze over vlakbij de duiker onder het Wilhelminakanaal en vervolgens door de bossen terug naar de Natuurbegraafplaats. Ergens op het pad nog een verdwaalde jonge plant van mansbloed (Hypericum).

Een prachtig landgoed, waar in het verre verleden allerlei maatregelen zijn genomen om wateroverlast te voorkomen (omleidingskanalen, rabatten). Nu luidt de noodklok van de verdroging en daling van de grondwaterspiegel.

[Beeldverhaal]

Gepost: 18 Oktober 2025

WandelZoekpagina: Trage Tocht Landgoed Baest (16 km)