SELFIES: Stoepstenen

Tijdens een wandeling in november 2025 bij Windesheim (W357: ‘Windesheim’) kwam ik langs de oprit van Buitenplaats Zandhove aan de rand van Zwolle een enigszins verweerde sculptuur tegen, zo’n twee meter hoog, met allerlei onbegrijpelijke versierselen. Ik stuurde een foto op naar de stadsarcheoloog van Zwolle, die reageerde op mijn verzoek om informatie.

Hij verwijst me naar een website www.frieseregimenten.nl, waarin opgenomen een kleine inventaris van Renaissance stoepstenen, voornamelijk uit Friesland. Er gaat een wereld voor me open. Zelfs in mijn geboorteplaats Sneek zijn enkele Renaissance stoepstenen gesignaleerd!  

Stoeppalen of stoepstenen? Er is een subtiel verschil. Stoeppalen zijn er in allerlei soorten en maten, vroeger meer dan nu. Toen het leven zich nog veel meer op straat afspeelde, mochten mensen vóór hun huis een privé stukje stoep afbakenen met paaltjes, vaak onderling verbonden door een ketting.

Rijk versierde stoepstenen daarentegen werden vooral gebruikt om de ingang van een woning of een oprit van een privéterrein te markeren. Bij huizen zat er dan vaak een bankje tussen gevel en stoepsteen. Toen door betere voorzieningen het dagelijks leven zich meer naar binnen verplaatste en er meer ruimte nodig was voor het toenemende verkeer, verdwenen veel stoeppalen en stoepstenen.

De oudste stoepstenen in Nederland zijn van laat-gothische vorm, maar die zijn bijna alleen nog in musea te vinden. De stoepsteen die ik tegenkwam bij Buitenplaats Zandhove is een zogenaamde Renaissance-steen. Deze stenen dateren uit het begin van de zeventiende eeuw. Hoogstwaarschijnlijk heeft de landadel ze in ons land geïntroduceerd vanuit Vlaanderen.

Door mensen die er voor doorgeleerd hebben is er zelfs een classificatie gemaakt met drie hoofdtypes onder de hoofdletter B (ik neem aan dat hoofdletter A is gereserveerd voor gotische stoepstenen).

Type B1 heeft een Ionisch kapiteel met voluten en de kenmerkende Vlaamse wortel uit de heraldiek als symbool van het aardse. Type B2 heeft ook de Vlaamse wortel, maar de zijkanten zijn recht zonder kapiteel met uitstekende voluten. Type B3 heeft geen Vlaamse wortel, maar heeft de meeste kleine ornamenten en is best te herkennen aan een zware tussenlijst met een ring.

Meestal eindigt de top van de steen in een halve cirkel met ofwel een ‘schildje’ als mannelijk symbool, ofwel een ‘ruit’ als vrouwelijk symbool. Wordt een ingang gemarkeerd door twee stoepstenen, dan staat – kijkend vanaf de straat naar de gevel – de ‘mannelijke’ steen links en de ‘vrouwelijke’ rechts.  

De stoepsteen bij Buitenplaats Zandhove is duidelijk type B3 en nog mannelijk ook. Blijkbaar een weduwnaar, want zijn vrouwelijke partner ontbreekt.

Om mij onduidelijke redenen zijn er veel Renaissance stoepstenen op Terschelling terechtgekomen en langer in gebruik gebleven dan in de rest van het land. Een prachtige man/vrouw combinatie (type B1) staat voor de ingang van Museum ’t Behouden Huys in West-Terschelling, met bankjes tussen de stoepstenen en de gevel (S657: ‘De Sjouw’).

Toen de stenen voor de huizen verdwenen kregen ze veelal een nieuwe functie als grafsteen, want grafstenen waren duur. Op het oudste kerkhof van Terschelling, het Stryper kerkhof, staan een achttal fraaie en minder fraaie exemplaren van de drie types. Hun aanwezigheid heb ik wel eens aangestipt (‘Skylge rond’. In: Eigen land laatst!, 2021) zonder te weten van de hoed en de rand. Tijdens een verblijf op het eiland eind juni 2026 heb ik die ‘grafstenen’ nog maar eens op de foto gezet.

Terschelling is trots op zijn stoepstenen. De routepaaltjes van de fietsroute ‘Sporen in het Zand’ zijn duidelijk op de stoepsteen geïnspireerd.

Renaissance stoepstenen komen verspreid over het hele land voor. Ik zal er nu minder snel zo maar aan voorbijlopen! De meeste kans heb je trouwens als je oude begraafplaatsen gaat bezoeken, niet mijn favoriete bezigheid.

Toch breng ik op zondag, 28 juni 2026, een bezoekje aan het  kerkhof van Noordwolde, want daar staat een setje van twee stoepstenen prachtig naast elkaar, type B1 en type B2. 

[Beeldverhaal]

Gepost: 5 Juli 2026