FIETSEN: Rondje Eem

Dankzij de verloopstekker tussen de 13-polige stekkerdoos van de trekhaak en de 7-polige stekker van mijn fietsendrager kan ik mijn fiets weer vervoeren voor een fietstochtje rond de Eem. Dit naar aanleiding van een artikel over het grote weidevogelgebied rond de Eem in ‘Puur Natuur’ (Lente 2026), het lijfblad van Natuurmonumenten. Nu heb ik wel vaker in Eemland gefietst (‘Arkemheen-Eemland’. In: Tureluren, 2015; ‘Eemland’. In: Dreamgirls, 2018), maar nooit in het voorjaar. Ik ben benieuwd of het enthousiasme van de ‘bos’wachter gerechtvaardigd is. 

Eemland is het Utrechtse deel van Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland. Arkemheen sluit aan in Gelderland, met afwateringskanaal De Laak als grens tussen de twee gebieden (en de twee provincies).

De Eem is een korte rivier die bij het dorp Eemdijk uitmondt in het Eemmeer – één van de Randmeren – en achttien kilometer zuidelijker ontspringt in Amersfoort. ‘Amer’ is een oude naam voor de Eem, maar die naam is inmiddels toebedeeld aan het verlengde van de Bergsche Maas ten zuiden van de Biesbosch.

De Eem ontstaat in Amersfoort nadat het al het overtollige water uit de Gelderse Vallei (uit het Valleikanaal en uit de beken die van de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug afstromen) in goede orde heeft ontvangen. Dat ging tot ongeveer 1200 niet van harte en wat nu een getemde waterloop is, was toen één groot moerasgebied ten noorden van Amersfoort. In de twaalfde eeuw ontstond de Zuiderzee, zakte het waterpeil in het gebied en begon geleidelijk de ontginning. Maar het is en blijft een weids open veenweidegebied, dat de sporen draagt van de strijd tegen het water van de Zuiderzee. Nauwelijks bomen, geen boerderijen. Bunschoten-Spakenburg is de enige woonkern van enige importantie in het gebied.  

Op woensdag, 29 april 2026, start ik op de Carpool langs de A1 in Eembrugge. Eerst ploeteren tegen de wind in over de lange rechte wegen van de Zuid- en de Noordpolder tussen de Eem en Eemnes. Knalgeel raapzaad kleurt de oevers van boerensloten.

Hoe dichter ik bij het Eemmeer kom, hoe intenser het geluid van de weidevogels, vooral van grutto en kievit. Natuurmonumenten werkt hier samen met boeren voor een optimaal weidevogelbeheer. Hoge waterstand, plasdras in de kruidenrijke weilanden, pas maaien wanneer de jonge weidevogels vliegvaardig zijn.

Zo vertelt de boer van ‘Piet’s Polder Parfum’ – ik denk meteen aan drijfmest – via de QR-code op het hek van zijn weiland dat zijn ‘parfum’ bestaat uit de geur van de talloze kruiden, die in zijn graslanden zijn ingezaaid (rode en witte klaver, weegbree, wilde cichorei, boterbloem en duizendblad). Jonge weidevogels moeten vanaf dag één zelf in hun eten voorzien en de kruiden trekken de broodnodige insecten aan.

Met de fiets aan de hand wandel ik een stuk over de kronkelende middeleeuwse zomerdijk, die door het gebied loopt, met een kralensnoer van kolken die ontstaan zijn door dijkdoorbraken. Naast het pad krijg ik duidelijk een grutto pul in beeld, vlakbij de krijsende ouders. Grote groepen brandganzen bivakkeren nog in het gebied en talloze zwanen zitten te broeden.

Ik zit hier vlak tegen de grens aan van Noord-Holland, althans van ’t Gooi, dat als een vreemde balzak aan de provincie Noord-Holland kleeft en uithangt in de provincie Utrecht. Ik fiets terug langs de Meentweg in Eemnes, in vroegere tijden de winterdijk van de Eem.

Langs de Jonge Jaapeweg zit een zwaan vlak langs het fietspad te broeden. Net wanneer ik passeer besluit Madame om even de benen te strekken, zodat ik de eieren kan tellen, acht in totaal. Als ik te dicht bij het nest kom, komt ze vliegensvlug klapwiekend over het water aangesneld.

In Eembrugge moet ik een trap op om met de A1 de Eem te passeren en vervolgens onderlangs de snelweg naar de rechteroever om de Eem stroomopwaarts te volgen.

Ik bereik het Gemaal Zeldert en herinner me dat ik hier met vriend Roel een korte, koude wandeling heb gemaakt in december 2023, in de ijdele hoop arctische zwanen te ontmoeten (‘Eemland’. In: Zafira, 2024).     

Ook hier veel plasdras in de uiterwaarden met heel veel weidevogels. Een informatiebord meldt dat Eemland halverwege Afrika en Siberië ligt en daarom als belangrijke tussenstop fungeert voor de trekvogels. Dat geldt natuurlijk ook voor de Waddenzee, waar ik een paar weken geleden op Terschelling grote zwermen van de rosse grutto mocht observeren (zie S657: ‘De Sjouw’).

Ik fiets vanaf Gemaal Malesluis een stuk vlak langs de Eem richting Amersfoort. Om de honderd meter een kazemat langs de dijk, want de Eem vormde, samen met het Valleikanaal tussen de Grebbeberg en Amersfoort, de Grebbelinie, onze voornaamste verdedigingslinie in 1940.

Vervolgens even kilometers maken langs de westkant van Amersfoort (Hoogland), onder de A1 door naar Bunschoten-Spakenburg.    

Op de dijk langs het Eemmeer is een stuk Palendijk uit de late middeleeuwen gereconstrueerd, een moedige poging in die tijd om de dijken te verstevigen. Maar als het echt menens was braken de palen als luciferhoutjes, verzwakt als ze waren door de paalworm. Op de leuning van het uitzichtpunt enkele leuke weetjes over de paalworm. De paalworm eet geen hout, maar boort in het hout zijn schuilplaats. De boortechniek – eerst stukje boren, dan de wanden bekleden en versterken, dan weer boren – is bestudeerd en gebruikt voor het boren van tunnels onder waterwegen door.

In dorp Eemdijk staat de feesttent klaar voor het EK Palingroken op 23 mei 2026. Op de tent een reclame voor desembroden van ‘zusvanjandebakker.nl’. Die is al zus van jan sinds 1905!

Ik ben toch wel erg onder de indruk van met name de Noordpolder en besluit twee dagen later, op vrijdag 1 mei 2026, nog een wandeling te maken over de middeleeuwse dijkjes voor meer foto’s en een kijkje bij de vogelkijkhut aan het Eemmeer. Deze hut hangt boven het water, geeft mooi zicht op de rietkragen, maar ligt dezer dagen met noordoostelijke wind aan lagerwal. Geen aantrekkelijke plek voor de watervogels.

In de berm langs een sloot vlucht een jonge grutto piepend voor me weg. Geen eendagskuiken meer, al wat groter, maar nog niet vliegvaardig. Geen ouders te bekennen. Ik wil het beestje portretteren, maar het heeft zich doodstil verstopt in het hoge gras, onvindbaar.    

Een graspieper poseert daarentegen mooi op een verweerd houten weilandhek. Het kralensnoer van kolken langs de zomerdijk is mooi te zien. Volautomatische Bosman molentjes reguleren de waterstanden. Pompen op zonenergie houden vanuit de kolken de plasdras in de weilanden op peil. Op de dijkjes mogen schapen grazen.

Ik fotografeer een koereiger, nog zeldzaam in Nederland, maar wel toenemend in aantal. Ben benieuwd of onze geciviliseerde melkkoeien de koereiger als passagier op hun rug zullen accepteren.

Een blauwe reiger waagt het om zich in een weiland te verplaatsen. Onmiddellijk komen kievit en grutto in actie. Enkele grutto’s positioneren zich dichtbij op enkele meters afstand, terwijl kieviten duikvluchten maken langs de scherpe snavel van de vijand.         

Een mooi gebied in het voorjaar, en dat is het!

[Beeldverhaal]

Gepost: 12 Mei 2026

Puur Natuur: Eemland Route (50 km)